اسنشال اویل چیست؟ راهنمای کامل خواص، کاربردها و نحوه استفاده

اگر نام Essential Oil یا «اسنشال اویل» را روی محصولات مراقبت از پوست و مو، محصولات آروماتراپی یا عطرها دیده باشید، ممکن است تصور کنید با نوعی روغن گیاهی مانند روغن زیتون یا روغن بادام روبه‌رو هستید. اما وجود کلمه Oil در این اصطلاح کمی گمراه‌کننده است؛ اسنشیال اویل از نظر ترکیب شیمیایی با روغن‌های گیاهی معمولی تفاوت اساسی دارد.

اسنشیال اویل‌ها مخلوط‌های پیچیده‌ای از ترکیبات فرّار و معطر گیاهان هستند که می‌توان آن‌ها را از قسمت‌هایی مانند گل، برگ، پوست میوه، ساقه، چوب، ریشه یا دانه برخی گیاهان استخراج کرد. این ترکیبات معمولاً وزن مولکولی نسبتاً پایینی دارند و به همین دلیل به‌راحتی تبخیر می‌شوند و بوی مشخص گیاه را ایجاد می‌کنند.

اسنشال اویل‌ها به دلیل غلظت بالای ترکیبات فعال معمولاً نباید مستقیماً روی پوست استفاده شوند. در کاربرد موضعی، بسیاری از آن‌ها در یک روغن حامل (Carrier Oil) یا فرمولاسیون مناسب رقیق می‌شوند.

اسنشیال اویل چیست؟

اسنشیال اویل یا Essential Oil مجموعه‌ای از ترکیبات طبیعی، معطر و عمدتاً فرّار است که توسط برخی گیاهان تولید می‌شود.

ترکیبات اصلی بسیاری از اسنشیال اویل‌ها شامل ترپن‌ها، ترپنوئیدها و ترکیباتی مانند الکل‌ها، آلدهیدها، کتون‌ها، استرها و فنول‌ها هستند. بسته به نوع گیاه، یک Essential Oil ممکن است ده‌ها یا حتی صدها ترکیب مختلف داشته باشد.

همین ترکیبات هستند که بو و بسیاری از ویژگی‌های زیستی هر اسنشیال اویل را تعیین می‌کنند.

برای مثال، می‌توان از یک گیاه فرآورده‌های کاملاً متفاوتی تهیه کرد. گیاه ممکن است به شکل دمنوش، عصاره، روغن  و یا Essential Oil مورد استفاده قرار گیرد؛ اما ترکیبات موجود در این محصولات یکسان نیستند.

Essential Oil در واقع بخش متمرکزی از ترکیبات فرّار گیاه را در خود دارد و الزاماً تمام ترکیبات یا تمام خواص گیاه اصلی را شامل نمی‌شود.

آیا اسنشال اویل روغن است؟

از نظر شیمیایی، نه به معنایی که درباره روغن زیتون، روغن بادام یا روغن نارگیل به کار می‌بریم.

روغن‌های گیاهی معمولی یا Fixed Oils عمدتاً از تری‌گلیسریدها و اسیدهای چرب تشکیل شده‌اند. در مقابل، اسنشال اویل‌ها عمدتاً مجموعه‌ای از مولکول‌های فرّار مانند ترپن‌ها و ترپنوئیدها هستند.

به همین دلیل نیز اسنشیال اویل برخلاف روغن‌های گیاهی روی سطح باقی نمی‌ماند و بخش قابل‌توجهی از آن به مرور تبخیر می‌شود.

نکته مهم این است که اسنشیال اویل‌ها معمولاً در آب حلالیت کمی دارند، اما در روغن‌های گیاهی و بسیاری از حلال‌های آلی قابل حل هستند. به همین دلیل برای استفاده موضعی می‌توان آن‌ها را با روغن حامل ترکیب کرد.

اسنشال اویل چگونه تولید می‌شود؟

روش استخراج Essential Oil به نوع گیاه و محل قرارگیری ترکیبات معطر آن بستگی دارد. دو روش شناخته‌شده، تقطیر با بخار و فشردن مکانیکی هستند.

استخراج با تقطیر بخار

Steam Distillation یا تقطیر با بخار یکی از رایج‌ترین روش‌های تولید اسنشیال اویل است.

در این روش بخار از میان مواد گیاهی عبور می‌کند و باعث آزاد شدن ترکیبات فرّار می‌شود. بخار آب همراه با این ترکیبات وارد سیستم خنک‌کننده شده و دوباره به مایع تبدیل می‌شود.

پس از میعان، دو فاز ایجاد می‌شود که امکان جداسازی Essential Oil از بخش آبی را فراهم می‌کند. بسیاری از اسنشیال اویل‌های شناخته‌شده مانند اسطوخودوس، رزماری، نعناع فلفلی و درخت چای با روش‌های تقطیری تولید می‌شوند.

استخراج با فشردن سرد

Cold Pressing یا Expression بیشتر برای پوست مرکبات استفاده می‌شود.

در پوست میوه‌هایی مانند لیمو، پرتقال و برخی دیگر از مرکبات غدد حاوی ترکیبات معطر وجود دارد. با فشار یا روش‌های مکانیکی می‌توان این مواد را از پوست میوه خارج و Essential Oil را جدا کرد.

بر اساس تعریف فارماکوپه اروپا، فرآورده‌ای که از پوست خارجی مرکبات با روش مکانیکی مناسب به دست می‌آید نیز می‌تواند در گروه Essential Oils قرار گیرد.

تفاوت روش استخراج در اینجا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بعضی ترکیبات موجود در روغن‌های مرکباتِ فشرده‌شده می‌توانند باعث افزایش حساسیت پوست به نور خورشید شوند. این موضوع به‌خصوص درباره برخی روغن‌های مرکبات حاوی فورانوکومارین اهمیت دارد.

اسنشیال اویل چه کاربردی دارد؟

کاربرد Essential Oils فقط به خوشبو کردن محیط محدود نمی‌شود. این ترکیبات در صنایع آرایشی، بهداشتی، عطرسازی و برخی محصولات مراقبت شخصی مورد استفاده قرار می‌گیرند و در آروماتراپی نیز کاربرد دارند.

مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که بعضی اسنشیال اویل‌ها یا ترکیبات آن‌ها می‌توانند فعالیت‌های ضدباکتریایی، ضدقارچی، ضدالتهابی یا آنتی‌اکسیدانی داشته باشند؛ اما شدت این اثرات به نوع گیاه، ترکیب شیمیایی، غلظت و روش استفاده بستگی دارد و نتایج آزمایشگاهی را نمی‌توان برای تمام کاربردهای درمانی به انسان تعمیم داد.

استفاده در آروماتراپی

یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای اسنشیال اویل، Aromatherapy یا رایحه‌درمانی است.

در آروماتراپی معمولاً مقدار مشخصی از Essential Oil از طریق استنشاق یا در برخی موارد به شکل موضعی استفاده می‌شود.

برای مثال مطالعاتی در زمینه تأثیر رایحه‌هایی مانند اسطوخودوس بر آرامش و کیفیت خواب انجام شده است. برخی مرورهای پژوهشی نتایج مثبتی گزارش کرده‌اند، اما مراکز علمی مانند NCCIH تأکید می‌کنند که برای نتیجه‌گیری قطعی درباره بسیاری از کاربردهای آروماتراپی همچنان مطالعات بزرگ‌تر و با کیفیت بالاتر لازم است.

بنابراین آروماتراپی را نباید جایگزین درمان پزشکی بیماری‌ها دانست.

استفاده در محصولات آرایشی و بهداشتی

اسنشیال اویل‌ها به دلیل رایحه و ویژگی‌های شیمیایی خود در محصولاتی مانند:

• کرم‌ها و لوسیون‌ها
• شامپو و محصولات مراقبت از مو
• صابون
• محصولات پاک‌کننده
• دئودورانت‌ها
• محصولات مراقبت پوست
• محصولات ماساژ

استفاده می‌شوند.

مرورهای علمی جدید نیز کاربرد گسترده Essential Oils در محصولات آرایشی و درموکازمتیک را بررسی کرده‌اند، هرچند میزان اثربخشی هر روغن و هر کاربرد باید جداگانه ارزیابی شود.

استفاده در مراقبت از پوست و مو

اسنشیال اویل‌ها در بسیاری از محصولات مراقبت از پوست و مو استفاده می‌شوند و هرکدام با توجه به نوع گیاه، کاربرد متفاوتی دارند.

برای مثال، اسنشیال اویل درخت چای (Tea Tree Oil) به دلیل خواص ضد میکروبی، بیشتر در محصولات مخصوص پوست‌های چرب و مستعد جوش، شوینده‌های پوستی و بعضی محصولات مراقبتی استفاده می‌شود.

اسنشیال اویل‌ها در محصولات مراقبت از مو و پوست سر کاربرد زیادی دارند و نوع استفاده از آن‌ها به ویژگی هر گیاه بستگی دارد. برای مثال، اسنشال اویل رزماری بیشتر در ترکیبات مخصوص تقویت مو و مراقبت از پوست سر استفاده می‌شود و در بسیاری از روغن‌ها و سرم‌های مو دیده می‌شود. اسنشال اویل مورد نیز در محصولات گیاهی مرتبط با مو کاربرد دارد و معمولاً در ترکیباتی که برای مراقبت از پوست سر و حفظ سلامت مو طراحی شده‌اند، استفاده می‌شود. اسنشال اویل نعناع فلفلی هم به دلیل رایحه تازه و حس خنکی که ایجاد می‌کند، در بعضی محصولات مو و پوست سر به کار می‌رود و می‌تواند حس تازگی و طراوت ایجاد کند.

از آنجا که این اسنشال اویل‌ها غلظت بالایی دارند، بهتر است به صورت مستقیم و خالص روی پوست سر استفاده نشوند و در یک روغن حامل یا فرمولاسیون مناسب رقیق شوند.

خوشبو کردن محیط

به دلیل فرّار بودن مولکول‌های معطر، Essential Oil می‌تواند در دستگاه‌های Diffuser یا محصولات خوشبوکننده محیط استفاده شود.

رایحه اسطوخودوس، مرکبات، اکالیپتوس، نعناع و بسیاری از گیاهان دیگر به همین دلیل در محصولات خوشبوکننده کاربرد دارد.

در این نوع استفاده نیز «بیشتر» الزاماً به معنای «بهتر» نیست. مقدار مصرف باید مطابق دستور دستگاه و محصول باشد و تهویه مناسب محیط در نظر گرفته شود.

استفاده در ماساژ

در روغن‌های ماساژ نیز می‌توان از Essential Oils استفاده کرد، اما معمولاً باید ابتدا در یک روغن حامل با غلظت مناسب رقیق شوند.

برای مثال روغن بادام، روغن هسته انگور، روغن جوجوبا یا روغن نارگیل فراکشنه می‌توانند به عنوان حامل در برخی فرمول‌ها استفاده شوند.

روغن حامل علاوه بر کمک به پخش Essential Oil روی سطح پوست، باعث می‌شود غلظت ترکیبات فعال در تماس مستقیم با پوست کاهش پیدا کند.

کاربرد در صنایع عطر و محصولات بهداشتی

صنعت عطرسازی یکی از مهم‌ترین مصرف‌کنندگان ترکیبات معطر گیاهی است.

اسنشیال اویل‌ها و ترکیبات معطر جداشده از آن‌ها می‌توانند در ساخت عطر، ادکلن، محصولات شوینده، صابون‌ها و انواع محصولات بهداشتی مورد استفاده قرار گیرند. رایحه‌هایی مانند لیمونن، لینالول، اوکالیپتول و منتول نمونه‌هایی از ترکیبات شناخته‌شده موجود در برخی Essential Oils هستند.

تفاوت اسنشال اویل با اسانس و روغن گیاهی چیست؟

یکی از رایج‌ترین ابهام‌ها درباره Essential Oil، تفاوت آن با «اسانس» و «روغن گیاهی» است.

اسنشیال اویل

محصولی گیاهی است که طبق تعریف استاندارد معمولاً از طریق تقطیر، روش‌های مکانیکی برای پوست مرکبات یا برخی روش‌های تعریف‌شده دیگر به دست می‌آید و عمدتاً حاوی ترکیبات فرّار است.

اسانس

واژه «اسانس» در بازار فارسی بسیار گسترده استفاده می‌شود و همیشه معنای علمی مشخصی ندارد.

ممکن است فروشنده از واژه اسانس برای Essential Oil طبیعی استفاده کند، اما همین کلمه ممکن است برای یک Fragrance Oil، ترکیب عطری یا حتی رایحه سنتتیک نیز به کار رود.

بنابراین صرف نوشته شدن کلمه «اسانس» روی محصول اثبات نمی‌کند که محصول یک Essential Oil خالص و طبیعی است.

روغن گیاهی

روغن‌هایی مانند روغن زیتون، بادام، هسته انگور و نارگیل عمدتاً از تری‌گلیسریدها و اسیدهای چرب تشکیل شده‌اند و فرّار نیستند. این روغن‌ها می‌توانند به عنوان Carrier Oil یا روغن حامل برای رقیق کردن Essential Oil استفاده شوند.

روش استفاده از اسنشیال اویل

روش استفاده از اسنشیال  به نوع آن و هدف مصرف بستگی دارد. این ترکیبات معمولاً به شکل استنشاقی، در محصولات مراقبت از پوست و مو یا به صورت ترکیب‌شده با روغن‌های حامل استفاده می‌شوند.

برای خوشبو کردن محیط و آروماتراپی می‌توان مقدار مناسبی از اسنشیال اویل را در دستگاه دیفیوزر استفاده کرد. در محصولات پوستی و مراقبت از مو نیز اسنشیال اویل‌ها معمولاً به صورت رقیق‌شده و در کنار سایر ترکیبات به کار می‌روند.

از آنجا که اسنشیال اویل‌ها بسیار غلیظ هستند، استفاده مستقیم از آن‌ها روی پوست می‌تواند در بعضی افراد باعث سوزش، خارش یا تحریک پوستی شود. به همین دلیل برای مصرف موضعی معمولاً آن‌ها را با یک روغن حامل مانند روغن بادام، جوجوبا یا هسته انگور ترکیب می‌کنند.

مقدار و شیوه مصرف نیز برای همه اسنشیال اویل‌ها یکسان نیست؛ بنابراین بهتر است هر محصول براساس نوع اسنشیال اویل و دستور مصرف آن استفاده شود.

نکات مهم و عوارض احتمالی استفاده از اسنشال اویل

مهم‌ترین نکته درباره Essential Oils این است که طبیعی بودن به معنای بی‌خطر بودن نیست.

این محصولات حاوی مواد شیمیایی فعال هستند و همان‌طور که می‌توانند ویژگی‌های مفیدی داشته باشند، در شرایط نامناسب نیز قادر به ایجاد عارضه هستند.

از مهم‌ترین نکاتی که باید در نظر گرفته شوند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بسیاری از Essential Oils برای مصرف مستقیم و غلیظ روی پوست مناسب نیستند.
• بعضی افراد ممکن است دچار حساسیت یا درماتیت تماسی شوند.
• روغن‌های قدیمی یا اکسیدشده ممکن است احتمال تحریک یا حساسیت را افزایش دهند.
• برخی روغن‌های مرکبات در تماس با پوست و سپس نور UVA می‌توانند واکنش فوتوتوکسیک ایجاد کنند.
• Essential Oil نباید صرفاً به دلیل «طبیعی» بودن خورده شود. برای مثال NCCIH صراحتاً درباره خوراکی مصرف کردن Tea Tree Oil هشدار داده است.
• در دوران بارداری، شیردهی، کودکان، افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای یا کسانی که دارو مصرف می‌کنند، بهتر است قبل از کاربرد درمانی با پزشک یا متخصص مربوطه مشورت شود.

اگر پس از استفاده موضعی علائمی مانند قرمزی شدید، خارش، سوزش یا تاول ایجاد شد، مصرف باید متوقف شود.

هنگام خرید اسنشیال اویل به چه نکاتی توجه کنیم؟

کیفیت Essential Oil فقط از روی بو یا عبارت‌هایی مانند «100% طبیعی» قابل تشخیص نیست. تقلب و رقیق کردن اسنشیال اویل‌ها با مواد ارزان‌تر یکی از مسائل شناخته‌شده این صنعت است و حتی محصولاتی مانند اسطوخودوس، رز، چوب صندل و درخت چای در مطالعات کنترل کیفیت در معرض تقلب گزارش شده‌اند.

برای خرید اسنشیال اویل بهتر است فقط به بو یا ظاهر محصول توجه نکنید. اطلاعات روی بسته‌بندی می‌تواند تا حد زیادی درباره کیفیت و نوع محصول به شما کمک کند.

بهتر است نام گیاه و در صورت امکان نام علمی آن روی محصول نوشته شده باشد. همچنین مشخص باشد اسنشیال اویل از کدام قسمت گیاه، مثل برگ، گل، پوست میوه یا ریشه تهیه شده است.

روش استخراج هم اهمیت دارد. برای مثال ممکن است محصول با تقطیر بخار یا فشردن سرد تولید شده باشد.

همچنین ترکیبات محصول را بررسی کنید تا مشخص شود با یک اسنشال اویل خالص روبه‌رو هستید یا محصول از قبل با روغن حامل ترکیب شده است.

وجود اطلاعاتی مثل شماره سری ساخت، تاریخ تولید و مشخصات تولیدکننده نیز می‌تواند نشانه بهتری از کنترل کیفیت محصول باشد.

بسته‌بندی مناسب هم مهم است. اسنشیال اویل باید تا حد امکان از نور، گرمای زیاد و تماس طولانی با هوا محافظت شود تا کیفیت آن بهتر حفظ شود.

در نهایت، قیمت بسیار پایین یک اسنشیال اویل نسبت به محصولات مشابه می‌تواند جای بررسی داشته باشد؛ چون استخراج بعضی اسنشیال اویل‌ها به مقدار زیادی گیاه و فرآیند تولید دقیق نیاز دارد.

سوالات متداول درباره اسنشال اویل

آیا می‌توان اسنشال اویل را مستقیماً روی پوست زد؟

به عنوان یک توصیه عمومی، بهتر است Essential Oil غلیظ مستقیماً روی پوست استفاده نشود؛ زیرا بعضی انواع آن می‌توانند باعث سوزش، التهاب، حساسیت یا درماتیت شوند. استفاده موضعی باید با غلظت مناسب و متناسب با نوع روغن انجام شود.

اسنشیال اویل چه تفاوتی با روغن حامل دارد؟

Essential Oil عمدتاً از ترکیبات معطر و فرّار تشکیل شده است، در حالی که روغن‌های حامل مانند روغن بادام یا هسته انگور عمدتاً حاوی چربی‌ها و اسیدهای چرب هستند و فرّار نیستند.

روغن حامل می‌تواند برای رقیق کردن و پخش کردن Essential Oil روی پوست استفاده شود.

آیا همه اسنشال اویل‌ها خاصیت ضدباکتری و ضدقارچ دارند؟

نمی‌توان این ویژگی را به یک اندازه به تمام Essential Oils نسبت داد. فعالیت ضدباکتریایی و ضدقارچی بسیاری از اسنشیال اویل‌ها و ترکیبات آن‌ها در مطالعات آزمایشگاهی گزارش شده است، اما میزان اثر به ترکیب شیمیایی، نوع میکروارگانیسم و غلظت بستگی دارد و شواهد بالینی برای همه آن‌ها یکسان نیست.

اسنشیال اویل را از کجا تهیه کنیم؟

برای تهیه اسنشال اویل‌های گیاهی می‌توانید به فروشگاه تخصصی روحا مراجعه کنید. روحا سه نوع اسنشال اویل خالص ارائه می‌دهد: رزماری برای کمک به تقویت و رشد مو، مورد برای کمک به کاهش ریزش و حفظ سلامت پوست سر و نعناع فلفلی برای کمک به بهبود گردش خون پوست سر و تحریک رشد مو. 

جمع‌بندی

اسنشیال اویل یا Essential Oil ترکیبی غلیظ و معطر است که از بخش‌های مختلف گیاهان به دست می‌آید. این مواد برخلاف روغن‌های گیاهی معمولی، بیشتر از ترکیبات فرّار تشکیل شده‌اند و به همین دلیل رایحه قوی‌تری دارند.

اسنشال اویل‌ها در محصولات پوست و مو، عطرسازی، آروماتراپی، ماساژ و خوشبوکننده‌ها کاربرد دارند. بعضی از آن‌ها نیز می‌توانند خواص ضدباکتری یا ضدقارچ داشته باشند که بسته به نوع گیاه متفاوت است.

از آنجا که این مواد غلیظ هستند، باید به شکل صحیح و در صورت نیاز به صورت رقیق‌شده استفاده شوند. انتخاب محصول باکیفیت و رعایت روش مصرف، مهم‌ترین نکته در استفاده از اسنشال اویل است.

.